Als een ster sterft, blijft er altijd iets over. Bij lichte sterren is dat een witte dwerg, bij zware een neutronenster of een zwart gat. En alle stoffen die een ster heeft gemaakt, worden de ruimte in geblazen. Daar zijn later nieuwe sterren, planeten en ook mensen van gemaakt.
witte dwergneutronensterzwart gat
In het kort: Deze pagina zet de drie soorten sterrestanten naast elkaar, en laat zien hoe het materiaal van dode sterren terugkomt in nieuwe.
Zo groot als de aarde, ongeveer 0,6 keer de zon; theelepel: tonnen
Neutronenster
Ongeveer 20 km, 1,4 tot 2 keer de zon; theelepel: een miljard ton
Zwart gat
Horizon van ongeveer 30 km bij 5 keer de zon; geen oppervlak
Komt van
Lichte en middelzware sterren / zware sterren / de zwaarste sterren
Hoe vaak
Witte dwergen zijn verreweg het talrijkst
Voorbeelden
Sirius B / de pulsar in de Krabnevel / Cygnus X-1
Overzicht
Drie restanten naast elkaar
Wat er overblijft, hangt af van hoe zwaar de ster was. Hoe zwaarder de kern, hoe verder hij in elkaar wordt gedrukt.
Een witte dwerg wordt overeind gehouden doordat elektronen zich niet verder laten samenpersen. Dat werkt tot ongeveer 1,4 keer de massa van de zon.
Is de kern zwaarder, dan worden elektronen in de kern gedrukt en ontstaat een neutronenster. Die houdt stand tot ongeveer twee tot drie keer de zon.
Daarboven kan niets de ineenstorting meer stoppen: een zwart gat.
Het is als een stapel matrassen die je steeds zwaarder belast. Eerst veert hij nog terug, maar bij een bepaald gewicht bezwijkt hij.
Uitleg
Wij zijn gemaakt van sterrenstof
Kort na het ontstaan van het heelal bestond er bijna alleen waterstof en helium. Bijna alle andere stoffen zijn later in sterren gemaakt. Koolstof en zuurstof ontstaan in rode reuzen en komen vrij als die hun buitenlagen afstoten. IJzer en veel andere elementen komen vrij bij supernova’s. Goud en platina ontstaan onder meer bij botsingen van neutronensterren.
Uit dat materiaal ontstonden nieuwe wolken, nieuwe sterren en planeten, zoals de zon en de aarde. Het koolstof in je cellen, het zuurstof dat je inademt en het ijzer in je bloed zijn dus ooit in sterren gemaakt. De Amerikaanse sterrenkundige Carl Sagan zei het zo: we zijn gemaakt van sterrenstof.
Aan de hemel
Resten die je kunt zien
De restanten zelf zijn klein en zwak, maar de wolken die ze achterlaten zijn soms prachtig. Een planetaire nevel is de afgestoten buitenkant van een ster zoals de zon, verlicht door de hete witte dwerg in het midden. Een supernovarest is de uitdijende wolk van een ontplofte zware ster.
Na tienduizenden jaren verwaaien die wolken en mengt het materiaal zich met het gas tussen de sterren. Daarmee begint de kringloop opnieuw.
Zelf kijken
Zelf restanten zoeken
Twee bekende voorbeelden zijn met een kleine telescoop te zien vanuit Nederland. In de zomer: de Ringnevel in de Lier, onder Vega, een planetaire nevel die eruitziet als een klein rookringetje. In de winter: de Krabnevel in de Stier, de rest van de supernova van 1054, als een vaag ovaal vlekje. De witte dwerg 40 Eridani B zie je in de winter met een kleine telescoop als zwak puntje naast een oranje ster.
Vragen
Veelgestelde vragen over sterrestanten
Wat is het kleinste restant?
Een neutronenster is met ongeveer 20 kilometer het kleinste restant met een oppervlak. Een zwart gat heeft geen oppervlak, alleen een horizon. Bij een klein zwart gat is die een paar tientallen kilometers breed.
Wat gebeurt er met een witte dwerg op heel lange termijn?
Hij koelt verder af tot hij geen licht meer geeft: een zwarte dwerg. Dat duurt zo lang dat er in het heelal nog geen enkele bestaat.
Blijft er altijd een restant over?
Bijna altijd. Bij sommige extreem zware sterren kan een bepaald soort supernova de hele ster verscheuren, zonder iets achter te laten. Dat is zeldzaam.
De uitleg op deze pagina is zelf geschreven in eenvoudige Nederlandse taal. Getallen zijn afgerond; waar onderzoekers het nog niet zeker weten, staat dat erbij. Laatst inhoudelijk gecontroleerd: 7 november 2026.