Een zwart gat is een plek in de ruimte waar zoveel massa op een klein punt zit, dat zelfs licht niet meer kan ontsnappen. Ze ontstaan uit de zwaarste sterren, en in het midden van bijna elk groot sterrenstelsel zit een gigantisch exemplaar, ook in de Melkweg.
ontsnappen onmogelijkvan stermassa tot miljarden zonnenin het midden van de Melkweg
In het kort: Zwarte gaten zuigen niet alles op wat in de buurt komt. Op een veilige afstand gedragen ze zich als elk ander zwaar object.
Een ster van meer dan ongeveer 20 tot 25 keer de zon, of door samensmelten
Stellaire zwarte gaten
Ongeveer 5 tot 100 keer de zon
Superzware zwarte gaten
Miljoenen tot miljarden keer de zon
In de Melkweg
Sagittarius A*, ongeveer 4 miljoen keer de zon, op 26.000 lichtjaar
Eerste foto
2019 (M87*), 2022 (Sagittarius A*)
Dichtstbijzijnde bekende
Gaia BH1, ongeveer 1.600 lichtjaar
Uitleg
De rand waar niets terugkomt
Om van de aarde weg te komen, moet een raket ongeveer 11 kilometer per seconde halen. Hoe meer massa op een kleiner plekje, hoe hoger die ontsnappingssnelheid. Bij een zwart gat is ze hoger dan de lichtsnelheid. Niets kan dan nog ontsnappen.
De grens waarbinnen dat geldt, heet de waarnemingshorizon. Het is geen oppervlak, maar een punt zonder terugkeer. Zou je de zon samenpersen tot een zwart gat, dan zou die horizon maar ongeveer 6 kilometer breed zijn. Al in 1916 rekende de Duitse natuurkundige Karl Schwarzschild met de theorie van Einstein uit dat zoiets mogelijk is.
Belangrijk: een zwart gat is geen stofzuiger. Als de zon morgen een zwart gat van dezelfde massa werd, zouden de planeten gewoon in hun baan blijven. Alleen het licht en de warmte zouden verdwijnen.
Uitleg
Kleine en gigantische zwarte gaten
Stellaire zwarte gaten ontstaan als een heel zware ster ontploft en zijn kern te zwaar is om een neutronenster te worden. Ze zijn ongeveer 5 tot enkele tientallen keren zo zwaar als de zon. Het eerste overtuigende voorbeeld was Cygnus X-1, in de Zwaan, ontdekt dankzij röntgenstraling in de jaren zestig en zeventig.
Superzware zwarte gaten zitten in het midden van sterrenstelsels en zijn miljoenen tot miljarden keren zo zwaar als de zon. Hoe ze zo groot konden worden, is een van de grote vragen in de sterrenkunde. In het midden van de Melkweg zit Sagittarius A*, ongeveer 4 miljoen keer zo zwaar als de zon.
Sinds 14 september 2015 kunnen we zwarte gaten ook “horen”: toen vingen de LIGO-detectoren voor het eerst zwaartekrachtsgolven op, van twee zwarte gaten die ruim een miljard lichtjaar verderop samensmolten.
Ontdekking
De eerste foto, met Nederlandse hulp
Een zwart gat zelf is onzichtbaar. Maar het gas eromheen wordt zo heet dat het fel straalt. Op 10 april 2019 presenteerde de Event Horizon Telescope het eerste beeld van de schaduw van een zwart gat: een donkere vlek in een gloeiende ring, in het sterrenstelsel M87, op 55 miljoen lichtjaar. Dat zwarte gat is 6,5 miljard keer zo zwaar als de zon.
Daarvoor werden radiotelescopen over de hele wereld samen gebruikt als één telescoop zo groot als de aarde. De Radboud Universiteit in Nijmegen, met sterrenkundige Heino Falcke, speelde een grote rol bij het idee en de uitvoering. In mei 2022 volgde de foto van Sagittarius A*, het zwarte gat in onze eigen Melkweg.
Zelf kijken
Kun je een zwart gat zien?
Niet rechtstreeks. Wel kun je in de zomer de richting van het centrum van de Melkweg zien: laag in het zuiden, in het sterrenbeeld Boogschutter, waar de Melkweg op een donkere plek het breedst en helderst is. Achter die sterren en stofwolken, op 26.000 lichtjaar, zit Sagittarius A*. Vanuit Nederland staat dat deel laag, dus je hebt een vrij uitzicht op het zuiden nodig.
Met een flinke telescoop kun je in het voorjaar ook het sterrenstelsel M87 in de Maagd zien, als een vaag rond vlekje. In het hart daarvan zit het zwarte gat van de eerste foto.
Vragen
Veelgestelde vragen over Zwarte gaten
Wat gebeurt er als je in een zwart gat valt?
Bij een klein zwart gat word je door het verschil in zwaartekracht tussen je voeten en je hoofd uitgerekt als spaghetti. Bij een gigantisch zwart gat merk je bij de horizon zelf nog weinig. Wat daarbinnen gebeurt, kan niemand meten.
Kan een zwart gat de aarde opslokken?
Nee. Er is geen zwart gat in de buurt. Het dichtstbijzijnde bekende, Gaia BH1, staat op ongeveer 1.600 lichtjaar.
Verdampen zwarte gaten?
Volgens de natuurkundige Stephen Hawking zenden zwarte gaten heel langzaam een beetje straling uit en verliezen ze zo massa. Voor gewone zwarte gaten duurt dat veel langer dan de leeftijd van het heelal. Dit is nog nooit gemeten.
Waarom heet het een zwart gat?
Omdat er geen licht uit komt. Het is geen gat in de ruimte, maar juist een plek met heel veel massa.
De uitleg op deze pagina is zelf geschreven in eenvoudige Nederlandse taal. Getallen zijn afgerond; waar onderzoekers het nog niet zeker weten, staat dat erbij. Laatst inhoudelijk gecontroleerd: 7 november 2026.