Het einde van een ster als de zon

Witte dwerg

Een witte dwerg is wat er overblijft van een ster zoals de zon. Hij is ongeveer zo groot als de aarde, maar weegt ongeveer een half tot een hele zon. Er vindt geen kernfusie meer plaats: hij koelt in miljarden jaren heel langzaam af.

zo groot als de aardezo zwaar als een zonkoelt langzaam af
In het kort: Ongeveer 97 van de 100 sterren eindigen als witte dwerg, ook de zon. De bekendste is Sirius B, de kleine partner van Sirius.
Illustratie van een kleine, hete witte dwerg

Een witte dwerg is het uitgebrande hart van een ster.

Feiten

Witte dwergen in cijfers

Doorsnede

Ongeveer zo groot als de aarde

Massa

Meestal ongeveer 0,6 keer de zon, maximaal 1,4 keer

Dichtheid

Een theelepel weegt enkele tonnen

Temperatuur

Eerst meer dan 100.000 °C, daarna langzaam koeler

Hoe vaak

Ongeveer 97 procent van alle sterren eindigt zo

Voorbeelden

Sirius B, 40 Eridani B, Procyon B

Uitleg

Een zon zo groot als de aarde

Als een ster zoals de zon zijn buitenlagen heeft afgestoten, blijft de kern over. Die bestaat vooral uit koolstof en zuurstof, en is extreem samengeperst. Een witte dwerg is ongeveer zo groot als de aarde, maar weegt honderdduizenden keren meer. Een theelepel van zijn materiaal zou op aarde enkele tonnen wegen, zoals een kleine vrachtwagen.

Er wordt niets meer verbrand. Een witte dwerg straalt alleen nog zijn opgeslagen warmte uit, zoals een gloeiend kooltje in de barbecue. Dat afkoelen duurt zo lang dat er in het heelal nog geen enkele volledig afgekoelde, zwarte dwerg bestaat.

Uitleg

Een grens en een kosmische meetlat

Een witte dwerg kan niet zwaarder zijn dan ongeveer 1,4 keer de zon. Dat werd rond 1930 uitgerekend door de Indiase natuurkundige Subrahmanyan Chandrasekhar, die daarvoor in 1983 de Nobelprijs kreeg. Wordt een witte dwerg toch zwaarder, bijvoorbeeld doordat hij gas van een partnerster opslurpt, dan ontploft hij in één keer.

Zo’n ontploffing is altijd ongeveer even fel. Daardoor kunnen sterrenkundigen er afstanden mee meten tot in verre sterrenstelsels. Zo ontdekten ze in 1998 dat het heelal steeds sneller uitdijt, goed voor de Nobelprijs van 2011.

Geschiedenis

Een Nederlandse naam

De eerste witte dwerg die werd ontdekt, was Sirius B, in 1862. Pas later begreep men hoe vreemd die ster was: zo zwaar en toch zo klein. De naam witte dwerg werd in 1922 gebruikt door de in Semarang geboren Nederlandse sterrenkundige Willem Luyten, die na zijn studie in Leiden in Amerika werkte. Hij vond er in zijn leven honderden.

Zelf kijken

Een witte dwerg zelf zien

Met het blote oog lukt het niet. Met een kleine telescoop kun je 40 Eridani B proberen, in het sterrenbeeld Eridanus, in de winter laag in het zuiden. Het is de makkelijkste witte dwerg om te zien: een zwak sterretje naast een oranje ster. Je kijkt dan naar iets ter grootte van de aarde, op 16 lichtjaar. Sirius B is moeilijker, omdat hij vlak naast de felle Sirius staat.

Vragen

Veelgestelde vragen over witte dwergen

Wordt de zon een witte dwerg?

Ja. Over ongeveer vijf miljard jaar wordt de zon eerst een rode reus. Daarna stoot ze haar buitenlagen af, en blijft er een witte dwerg over van ongeveer de helft van haar huidige massa.

Waarom heet het een witte dwerg?

Omdat de eerste die werden gevonden heet en dus wit waren, en heel klein. Later koelen ze af en worden ze geler en roder.

Wat is het verschil met een neutronenster?

Een neutronenster is nog veel kleiner, ongeveer 20 kilometer, en nog veel dichter. Hij ontstaat bij een supernova van een zware ster. Lees meer bij sterrestanten.

Bronnen

Bronnen en verder lezen

De uitleg op deze pagina is zelf geschreven in eenvoudige Nederlandse taal. Getallen zijn afgerond; waar onderzoekers het nog niet zeker weten, staat dat erbij. Laatst inhoudelijk gecontroleerd: 7 november 2026.