Tussen ster en planeet

Bruine dwerg

Een bruine dwerg is te zwaar om een planeet te zijn, maar te licht om een echte ster te worden. In zijn kern komt de gewone kernfusie van waterstof nooit op gang. Daarom wordt hij wel een mislukte ster genoemd. Hij koelt langzaam af en wordt steeds donkerder.

13–80 keer Jupiterzo groot als Jupiterkoelt af
In het kort: Bruine dwergen werden pas in 1995 voor het eerst zeker gevonden. Sommige zijn zo koud als een vriesvak.
Illustratie van een donkere bruine dwerg

Een bruine dwerg gloeit zwak en dooft heel langzaam uit.

Feiten

Bruine dwergen in cijfers

Massa

Ongeveer 13 tot 80 keer Jupiter

Doorsnede

Ongeveer zo groot als Jupiter

Temperatuur

Van ongeveer 2.000 °C tot onder het vriespunt

Kernfusie

Alleen kort een beetje zwaar waterstof (deuterium), geen gewone waterstof

Eerste zekere vondst

1995

Koudste bekende

WISE 0855, ongeveer −25 °C

Uitleg

Waar ligt de grens tussen ster en planeet?

Een ster ontstaat als een wolk gas samentrekt en de kern zo heet wordt dat waterstof gaat fuseren. Daarvoor is ongeveer 80 keer de massa van Jupiter nodig, ongeveer 8 procent van de zon. Daaronder lukt het niet. Wat dan overblijft, gloeit alleen nog na van de warmte uit zijn ontstaan.

Boven ongeveer 13 keer Jupiter kan wel kort een zeldzame soort waterstof fuseren: deuterium. Die grens van 13 Jupitermassa’s wordt vaak gebruikt als scheidslijn met planeten. Een bruine dwerg zit dus tussen de zwaarste planeten en de lichtste rode dwergen in.

Vreemd genoeg zijn ze allemaal ongeveer even groot als Jupiter. Een zwaardere bruine dwerg drukt zichzelf harder samen, en wordt daardoor niet groter.

Geschiedenis

Lang gezocht, in 1995 gevonden

Al in de jaren zestig voorspelden sterrenkundigen dat zulke objecten moesten bestaan. Maar ze zijn zo zwak dat het tot 1995 duurde voordat de eerste zeker werden gevonden. Dat jaar werden er twee bekendgemaakt: Teide 1, in de sterrenhoop het Zevengesternte, en Gliese 229B, een bruine dwerg die om een rode dwerg draait.

Tegenwoordig zijn er duizenden bekend, vooral dankzij infraroodtelescopen. Bruine dwergen geven weinig zichtbaar licht, maar wel warmtestraling.

Uitleg

Weer, wolken en ijzerregen

Bruine dwergen hebben een dampkring met wolken en stormen, net als Jupiter. Bij de warmere zijn dat wolken van gesmolten ijzer en zand. Bij de koudere zijn het wolken van water. De ruimtetelescoop James Webb heeft in de atmosfeer van bruine dwergen waterdamp, methaan en zelfs aanwijzingen voor poollicht gemeten.

De koudste bekende is WISE 0855, op 7,4 lichtjaar: een van onze naaste buren. Zijn temperatuur ligt rond −25 °C. Op een ander object van stermassa zou je dat nooit verwachten.

Zelf kijken

Kun je een bruine dwerg zien?

Nee. Ook de helderste bruine dwergen zijn veel te zwak voor amateurtelescopen. Ze zijn alleen te zien met grote telescopen die infrarood licht opvangen, zoals James Webb. Ze zijn wel heel algemeen: er bestaan in de Melkweg misschien wel tientallen miljarden.

Vragen

Veelgestelde vragen over bruine dwergen

Is een bruine dwerg bruin?

Niet echt. Voor ons oog zou een warme bruine dwerg donkerrood of magenta lijken, en een koude bijna onzichtbaar. De naam betekent vooral: donkerder dan een rode dwerg.

Kan een bruine dwerg alsnog een ster worden?

Alleen als hij er veel massa bij krijgt, bijvoorbeeld van een partner. Op zichzelf niet: zijn kern wordt nooit heet genoeg.

Is Jupiter een mislukte ster?

Nee. Jupiter is ongeveer 13 keer te licht om zelfs een bruine dwerg te zijn, en 80 keer te licht voor een ster.

Bronnen

Bronnen en verder lezen

De uitleg op deze pagina is zelf geschreven in eenvoudige Nederlandse taal. Getallen zijn afgerond; waar onderzoekers het nog niet zeker weten, staat dat erbij. Laatst inhoudelijk gecontroleerd: 7 november 2026.