Van spiraal tot sterrenwolk

Sterrenstelsels

Een sterrenstelsel is geen losse groep stipjes. Het is een enorm geheel van sterren, gas, stof en donkere materie dat door zwaartekracht bijeen wordt gehouden. Sommige stelsels lijken op draaikolken; andere zien eruit als een zachte ovale gloed.

In het kort: De Melkweg en Andromeda zijn twee sterrenstelsels. Er bestaan daarnaast tal van kleinere, ronde, langgerekte en onregelmatige stelsels.
Illustratie bij Sterrenstelsels

Sterrenstelsels bestaan in verschillende vormen. Een illustratie laat de bouw makkelijker zien dan een klein stipje aan de hemel.

Op deze pagina

Ga direct naar een onderdeel

Feiten

In cijfers en begrippen

Wat houdt een stelsel bijeen?

Zwaartekracht

Belangrijke vormen

Spiraal, elliptisch, lensvormig en onregelmatig

Ons eigen stelsel

De Melkweg

Dichtbij groot voorbeeld

Andromeda, op 2,5 miljoen lichtjaar

Onderdeel van

Groepen, clusters en grotere kosmische structuren

Rustige uitleg

Spiraalstelsels: armen vol gas en sterren

Een spiraalstelsel heeft een platte schijf, een helderder midden en armen die als golven door de schijf lopen. In die armen zitten veel gas en stof. Dat zijn grondstoffen voor de geboorte van nieuwe sterren. Jonge, hete sterren kunnen zulke armen helderblauw laten lijken op foto’s.

Onze Melkweg is een balkspiraalstelsel. Dat betekent dat er een langgerekte balk van sterren door het centrum loopt. De spiraalarmen beginnen ongeveer bij de uiteinden daarvan. Andromeda is eveneens een groot spiraalstelsel.

Rustige uitleg

Elliptische en lensvormige stelsels

Elliptische stelsels zien er rond of ovaal uit, zonder duidelijke spiraalarmen. Ze bevatten gemiddeld veel oudere sterren en vaak weinig koud gas waaruit nieuwe sterren ontstaan. Dat betekent niet dat alle sterren exact even oud zijn. Elk sterrenstelsel heeft zijn eigen geschiedenis.

Lensvormige stelsels vormen een andere groep. Ze hebben een schijf en een centrale verdikking, maar geen opvallende spiraalarmen. Van een afstand kunnen ze daardoor op een combinatie van een spiraal- en een elliptisch stelsel lijken.

Rustige uitleg

Onregelmatige stelsels en botsingen

Sommige sterrenstelsels passen niet netjes in een van de bekende vormen. Zij heten onregelmatig. Een nabijgelegen stelsel kan met zijn zwaartekracht aan gas en sterren trekken en de vorm vervormen. Soms komen twee stelsels zo dicht bij elkaar dat zij uiteindelijk samensmelten.

De sterren zelf liggen meestal zo ver uit elkaar dat een direct ster-tegen-sterbotsing zeldzaam is. Wel kunnen gaswolken worden samengedrukt en kan daardoor tijdelijk extra stervorming optreden. Met telescopen zien onderzoekers zulke sporen van vroegere ontmoetingen.

Rustige uitleg

Wat is het verschil tussen een sterrenbeeld en een sterrenstelsel?

Een sterrenbeeld is een patroon dat wij vanaf de aarde in de hemel herkennen. De sterren in zo’n patroon kunnen in werkelijkheid op heel verschillende afstanden staan. Een sterrenstelsel daarentegen is een echt samenhangend systeem dat door zwaartekracht bij elkaar wordt gehouden.

Een handig voorbeeld: Andromeda is zowel de naam van een sterrenbeeld als van het sterrenstelsel M31 dat in de richting van dat sterrenbeeld ligt. Die twee betekenissen hebben dus een ander doel.

Zelf ontdekken

Kun je zelf andere sterrenstelsels zien?

Vanaf Nederland is Andromeda de bekendste kandidaat. Op een donkere, maanloze nacht kun je haar als een zwakke vlek vinden. Andere sterrenstelsels zijn veel moeilijker te zien zonder telescoop. Zelfs met een kijker lijken veel stelsels op een vage grijze waas: de indrukwekkende kleuren op ruimtefoto’s ontstaan vaak door lange belichting en beeldverwerking.

Begin eenvoudig. Leer eerst hoe je een sterrenkaart gebruikt en zoek dan Andromeda. Dat is al bijzonder: het licht dat je ziet, is afkomstig van een heel stelsel buiten onze Melkweg.

Veelgestelde vragen

Vragen en korte antwoorden

Zijn sterrenstelsels hetzelfde als zonnestelsels?

Nee. Een zonnestelsel bestaat uit een ster en de objecten die daaromheen bewegen. Een sterrenstelsel omvat enorm veel sterren en hun omgeving.

Zit er in elk sterrenstelsel een zwart gat?

Veel grote sterrenstelsels hebben een superzwaar zwart gat in hun centrum. Of dat voor alle sterrenstelsels geldt, is niet vastgesteld.

Kunnen sterrenstelsels botsen?

Ja. Hun zwaartekracht kan de vormen en banen veranderen en uiteindelijk tot samensmelting leiden.

Waarom zien sommige sterrenstelsels er rood uit?

Dat kan samenhangen met oudere sterren of met het uitrekken van licht door de uitdijing van het heelal. Welke verklaring geldt, hangt van het stelsel af.

Onze galactische buurt

De Melkweg en Andromeda horen bij de Lokale Groep. Het Driehoekstelsel M33 is het derde grote sterrenstelsel van deze groep. Daarnaast zijn er veel dwergstelsels. De Grote en Kleine Magelhaense Wolk zijn nabije begeleiders van de Melkweg; vanuit Nederland komen deze zuidelijke objecten niet boven de horizon.

Het waarneembare heelal bevat naar schatting honderden miljarden sterrenstelsels of meer. De uitkomst hangt af van hoeveel kleine, lichtzwakke stelsels worden meegerekend. Dat is geen exacte telling van het gehele heelal.

M81 en M82 in de Grote Beer

M81 en M82 staan vanuit Nederland het hele jaar boven de horizon. Toch zijn ze niet op ieder moment goed te zien: laag boven de horizon, in schemering of bij veel maanlicht verdwijnen de zwakke vlekken gemakkelijk. Kies een donkere, heldere nacht waarop ze hoog staan. Met een verrekijker zijn ze onder goede omstandigheden te vinden; een kleine telescoop maakt het gemakkelijker. Verwacht een zwakke ovale en een langgerekte lichtvlek, geen kleurrijke foto.

NASA – M81 · NASA – M82